Geschiedenis van Panama

Wie woonde er in Panama vóór de Europeanen?

Lang voor de komst van de Europeanen was de landengte het thuis van bloeiende inheemse culturen. Hier leefden de gemeenschappen waarvan de huidige Guna, Emberá, Ngäbe en Buglé afstammen, en in het midden van het land kwam meer dan duizend jaar geleden de Gran Coclé-cultuur tot bloei – haar ambachtslieden werden beroemd om hun gouden sieraden en beschilderd aardewerk.

Anders dan bij de Maya’s of de Inca’s met hun reusachtige stenen steden ontstonden de beschavingen van Panama rond rivieren, bossen en kusten. Het goud, het fijne aardewerk en de rituele voorwerpen die archeologen hebben gevonden, vertellen over bekwame ambachtslieden en actieve handelaren.

Panama verbond twee continenten – en werd daardoor een van de eerste kruispunten van de Amerika’s. Lang voor de internationale scheepvaart droegen mensen al goederen, ideeën en tradities de landengte over.

Ook vandaag zijn de inheemse volken een belangrijk deel van de Panamese identiteit. Ze houden talen, tradities en gronden in stand die eeuwen oud zijn.

Hoe Europeanen Panama en de Stille Oceaan ontdekten

In 1501 voer de Spanjaard Rodrigo de Bastidas als eerste Europeaan langs het grootste deel van de Caribische kust van Panama. Een jaar later, in 1502, kwam Christoffel Columbus hier aan op zijn vierde reis.

Geen van beiden heeft ooit helemaal begrepen wat hij had gevonden. Europa zocht een westelijke route naar Azië – en vond een smalle strook land tussen twee reusachtige oceanen.

En toen kwam het moment dat de wereldgeschiedenis veranderde. In september 1513 trok Vasco Núñez de Balboa door het ondoordringbare oerwoud van de landengte en zag hij als eerste Europeaan de Stille Oceaan vanaf de Amerikaanse kust. Hij noemde hem de Zuidzee.

Vanaf de bergkam ontvouwde zich voor hem een eindeloze blauwe horizon – en Balboa begreep het belangrijkste: de Atlantische en de Stille Oceaan worden slechts gescheiden door een betrekkelijk korte weg over land.

Die ontdekking bepaalde het lot van Panama voor eeuwen.

De gouden weg van het Spaanse Rijk

Kort na de expeditie van Balboa werd Panama een van de waardevolste koloniën van Spanje. Niet omdat hier veel goud werd gewonnen, maar omdat bijna alle schatten van Zuid-Amerika erdoorheen gingen.

Goud en zilver uit Peru werden over zee naar het noorden gebracht, naar Panama-Stad. Vandaar droegen muilezelkaravanen de enorme ladingen over de landengte naar de Caribische kust, waar Spaanse galjoenen op de schatten wachtten om ermee naar Europa te varen.

Die route kreeg de naam Camino Real – de Koninklijke Weg. Meer dan twee eeuwen lang was Panama de financiële slagader van het Spaanse Rijk: over de smalle landbrug gingen miljoenen zilveren munten, kostbare voorwerpen en edele metalen.

Waar rijkdom in beweging is, duikt ook gevaar op.

Piraten, kapers en legendes

De stroom van schatten trok de beroemdste piraten uit de geschiedenis aan. Henry Morgan. Francis Drake. Talloze kapers en boekaniers joegen op Spaanse schepen en overvielen nederzettingen langs de Panamese kusten.

De bekendste gebeurtenis vond plaats in januari 1671. Henry Morgan leidde een van de grootste piratenexpedities – zo’n 1400 man – door het oerwoud en viel het eerste Panama-Stad aan. De stad brandde af. Wie haar in brand stak, is tot op vandaag onderwerp van discussie: volgens getuigenissen uit die tijd stichtten de Spanjaarden zelf de brand, zodat de stad niet ongeschonden in handen van de piraten zou vallen.

De ruïnes van Panamá Viejo staan er nog altijd en herinneren eraan dat op deze kust ooit een van de rijkste steden van de Amerika’s verrees.

Na de aanval werd het nieuwe Panama-Stad enkele kilometers verderop gebouwd, op een beter verdedigbaar schiereiland. Deze historische wijk, Casco Viejo, is een van de mooiste van het land; samen met de ruïnes van Panamá Viejo staat de wijk op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.

Wie door de smalle straatjes loopt, kan zich gemakkelijk voorstellen hoe kooplieden, soldaten, monniken en piraten elkaar hier eeuwen geleden tegen het lijf liepen.

Onafhankelijkheid van Spanje en de unie met Colombia

Toen de macht van Spanje in Latijns-Amerika begon te tanen, begon ook het lot van Panama te keren. In 1821 riep het de onafhankelijkheid van Spanje uit.

Maar een zelfstandige staat werd het niet: Panama sloot zich vrijwillig aan bij Groot-Colombia, de federatie die Simón Bolívar had opgericht. Na het uiteenvallen van de federatie bleef het bijna de hele 19e eeuw deel van Colombia.

Toch bleef de geografie zijn lot bepalen. De wereld begreep steeds beter: wie Panama beheerst, beheerst een van de belangrijkste transportcorridors op aarde.

De droom om twee oceanen te verbinden

Eeuwenlang droomden ontdekkingsreizigers ervan de Atlantische en de Stille Oceaan met een kanaal te verbinden. Het idee leek bijna onmogelijk.

De Fransen waagden zich er in de jaren 1880 als eersten aan, onder leiding van Ferdinand de Lesseps, de ingenieur die met succes het Suezkanaal had aangelegd. Maar Panama bleek heel anders te zijn.

• Ondoordringbaar oerwoud
• Bergen
• Tropische stortbuien
• Aardverschuivingen
• Malaria
• Gele koorts

Duizenden arbeiders kwamen om, en het Franse project eindigde in een financiële ramp. Velen concludeerden dat het kanaal niet te bouwen was.

Ze hadden het mis.

Hoe het moderne Panama ontstond

In 1903 riep Panama de onafhankelijkheid van Colombia uit. De nieuwe staat ondertekende al snel overeenkomsten op grond waarvan de Verenigde Staten de aanleg van het kanaal voortzetten.

Het kanaal werd een van de grootste technische prestaties van de mensheid. Het werd geopend in 1914 – en de wereldhandel veranderde op slag. Schepen hoefden niet langer om Kaap Hoorn aan de zuidpunt van Zuid-Amerika te varen: routes werden duizenden kilometers korter, de handel versnelde en hele bedrijfstakken richtten zich opnieuw in.

Panama werd een van de strategisch belangrijkste landen ter wereld. Weinig infrastructuurprojecten hebben de wereldeconomie zo ingrijpend veranderd.

Het Panamakanaal: waarom juist hier en wat het veranderde

Geografie: waarom hier

Panama is een van de smalste stroken land tussen twee oceanen: langs het tracé van het kanaal is het van kust tot kust ongeveer 80 kilometer. De belangrijkste technische oplossing werd door de natuur zelf aangereikt: de rivier de Chagres werd afgedamd, en zo ontstond het kunstmatige Gatúnmeer.

De sluizen tillen schepen 26 meter boven zeeniveau. Het grootste deel van de route varen de schepen over een zoetwatermeer, waarna ze afdalen naar de andere oceaan. Daarom hangt het kanaal niet alleen af van ingenieurs, maar ook van de tropische regens die het meer vullen.

Politiek: waarom de VS en waarom 1903

Rond de eeuwwisseling werd in Washington gediscussieerd over twee routes: door Nicaragua en door Panama. De voorstanders van Panama, onder wie Philippe Bunau-Varilla, voormalig ingenieur van de Franse maatschappij, kregen hun zin: in juni 1902 nam het Congres de Spooner Act aan en stond het toe de bezittingen van de Franse maatschappij voor 40 miljoen dollar over te nemen.

Nu moest er nog een akkoord komen met Colombia. In januari 1903 werd het Hay-Herrán-verdrag ondertekend: 10 miljoen dollar ineens en 250.000 per jaar voor de strook grond voor het kanaal. De Colombiaanse senaat ratificeerde het niet – het bedrag leek te laag. Op 3 november 1903 riep Panama met steun van de VS de onafhankelijkheid uit.

Al op 18 november werd het Hay-Bunau-Varilla-verdrag ondertekend. Namens Panama tekende de Fransman Bunau-Varilla, die daarvoor 17 jaar niet op de landengte was geweest. De VS kregen ‘voor eeuwig’ een strook van vijf mijl aan weerszijden van het kanaal: de Kanaalzone, met eigen wetten.

Economie: voor en na

Vóór het kanaal berustte de rijkdom van de landengte op doorvoer – eerst van Spaans zilver, daarna van goudzoekers en de Panama Railroad. Het kanaal maakte van doorvoer een blijvende economie: eromheen groeiden havens, logistiek, handel, banken en dienstverlening.

In 1948 ontstond de Vrije Zone van Colón, de grootste vrijhandelszone van de Amerika’s. Maar bijna de hele 20e eeuw was het belangrijkste bezit van het land in handen van een andere mogendheid: de Kanaalzone sneed Panama in tweeën, en de soevereiniteitskwestie werd het centrale thema van de nationale politiek – tot en met de gebeurtenissen van 9 januari 1964 en de Torrijos-Carter-verdragen van 1977.

Het kanaal in Panamese handen

Op 31 december 1999 ging het kanaal volledig over naar Panama. Het wordt beheerd door de Panamakanaalautoriteit, een staatsorgaan. In 2006 besliste het land per referendum zelf over de toekomst ervan: 77,8% van de kiezers stemde voor de bouw van nieuwe sluizen. Het verbrede kanaal ging in 2016 open.

De voormalige Kanaalzone kwam terug bij het land en werd een van de belangrijkste bronnen voor zijn ontwikkeling. Op de plaats van militaire bases verrezen nieuwe wijken: de voormalige luchtmachtbasis Howard werd Panama Pacifico, Fort Clayton werd de Stad van Kennis. Voor de vastgoedmarkt is dit een van de meest zichtbare veranderingen van de afgelopen decennia.

Van kanaalland tot wereldwijd zakencentrum

In de 20e eeuw groeide Panama ver buiten het kanaal uit. Het land bouwde een van de sterkste financiële sectoren van Latijns-Amerika op, en het bankwezen groeide snel.

Het kanaal is ook vandaag een van de grootste rijkdommen van het land, maar niet langer de enige motor van zijn groei.

Vandaag is Panama een internationaal centrum voor logistiek, financiën, luchtvaart, scheepvaart, multinationals en wereldhandel.

Het moderne silhouet verrast velen die er voor het eerst komen: woontorens boven de Stille Oceaan, luxe jachthavens langs de boulevard – en internationale bedrijven zij aan zij met historische wijken van meer dan driehonderd jaar oud.

Waarom Panama investeerders aantrekt

De geschiedenis verklaart waarom Panama een van de aantrekkelijkste bestemmingen van Latijns-Amerika is geworden voor investeringen en de aankoop van vastgoed.

Vastgoedinvesteerders zien in Panama een combinatie van politieke stabiliteit, groeiende infrastructuur, internationale vraag en een beperkte hoeveelheid grond aan het water – de omstandigheden die historisch gezien een langdurige waardestijging van vastgoed ondersteunen.

• De strategische ligging blijft zakelijke kansen scheppen.
• De Amerikaanse dollar is er naast de balboa een gangbaar betaalmiddel – een voor de regio zeldzame monetaire stabiliteit.
• Moderne infrastructuur verbindt Noord- en Zuid-Amerika.
• Internationale bedrijven vestigen hier hun regionale hoofdkantoor.
• Gepensioneerden waarderen het klimaat, de gezondheidszorg en de manier van leven.
• Ondernemers waarderen de wereldwijde verbondenheid van het land.